Στο σαλόνι του BookSitting, Συγγραφείς, Συνεντεύξεις

Η Λίλα Κονομάρα στο Σαλόνι του BookSitting

H συγγραφέας Λίλα Κονομάρα μίλησε στο BookSitting με αφορμή το νέο βιβλίο της «Ο χάρτης του κόσμου στο μυαλό σου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος. 

Συνέντευξη στην Αλεξία Καλογεροπούλου
alexia.kalogeropoulou@gmail.com

ΛΙΛΑ ΚΟΝΟΜΑΡΑ - ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ

Πότε και πώς σχηματίζεται ο χάρτης του κόσμου στο μυαλό μας;

Η γιαγιά, μία από τις ηρωίδες του βιβλίου λέει συχνά στον εγγονό της τη φράση: «Μα πώς μπορείς να ζεις χωρίς να έχεις τον χάρτη του κόσμου στο μυαλό σου;» Η γιαγιά ως λάτρης της γεωγραφίας, το εννοεί βέβαια κυριολεκτικά κάνοντας διαρκώς ερωτήσεις στον εγγονό της σχετικά με την πρωτεύουσα μιας χώρας ή το μήκος μιας οροσειράς.

Ο χάρτης του κόσμου, δηλαδή ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα γύρω μας, δεν παύει να διαμορφώνεται ως την τελευταία μας πνοή. Σχηματίζεται σταδιακά, ξεκινώντας από την παιδική μας ηλικία. Μέσα από τις εμπειρίες και τις γνώσεις μας, προσθέτουμε διαρκώς νέες ψηφίδες, εμπλουτίζoντάς τον. Από την άλλη, ένα τραύμα ή μια ασθένεια μπορεί να αφαιρέσει στοιχεία ή να τον αλλοιώσει. Ανάλογα πάλι με τα στάδια της ζωής μας και τις ανάγκες μας, δίνουμε έμφαση σε διαφορετικά κομμάτια του.

Οι βασικοί ήρωές σας αλλάζουν, ωριμάζουν, καθώς η μία σελίδα διαδέχεται την άλλη. Τι μας κάνει να ωριμάζουμε; Και πόσο σημαντική είναι η ωριμότητα για να ζει κανείς μια ευτυχισμένη ζωή;

Το μυθιστόρημα μιλάει κατά κύριο λόγο για τις μεταβάσεις. Γιατί τι είναι η ζωή πέρα από μια διαρκής μετάβαση από έναν τόπο σ’ έναν άλλο, από μια ηλικία σε μια άλλη, από μια κατάσταση σε μια άλλη, μετάβαση που απεικονίζουν τόσο εύγλωττα οι φωτογραφίες του Μιχάλη με θέμα τα πεζοδρόμια – κατ’ εξοχήν τόπο μετάβασης «παρουσία που σηματοδοτεί την απουσία. Το μεταίχμιο. Το πριν και το μετά. Ένα κείμενο που διαρκώς ξαναγράφεται.» Οι τρεις ήρωες βρίσκονται σε ένα μεταίχμιο της ζωής τους: ο δεκαεφτάχρονος Άρης εγκαταλείπει την εφηβεία, η αδερφή του Εύα, περνάει στην ενήλικη ζωή, ο πατέρας τους, ο Βασίλης, βρίσκεται στα πρόθυρα του γήρατος.

Οι μεταβάσεις δεν γίνονται συνήθως ήπια, τις περισσότερες φορές συνδέονται με ένα τραύμα, με μια απώλεια, όπως και στο μυθιστόρημα, όταν συμβαίνει το δυστύχημα και η εξαφάνιση του καλύτερου φίλου του Βασίλη. Μέσα από την πορεία τους οι τρεις ήρωες έρχονται αντιμέτωποι με τις αλλαγές που συντελούνται τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο και γύρω τους: εξελίξεις της τεχνολογίας και της επιστήμης, μετακινήσεις πληθυσμών, μια Αθήνα αλλά και μια Ευρώπη που αλλάζει. Το να είσαι σε επαφή με αυτό που σου συμβαίνει, είναι νομίζω πολύ σημαντικό. Δεν ξέρω αν γίνεσαι ευτυχέστερος, το να έχεις πάντως επίγνωση των αναγκών και των επιθυμιών σου βοηθάει σίγουρα στην πραγματοποίησή τους.

«Ο χάρτης του κόσμου, δηλαδή ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα γύρω μας, δεν παύει να διαμορφώνεται ως την τελευταία μας πνοή.»

Η μητέρα της Εύας και του Άρη εγκατέλειψε τα παιδιά της για έναν διαφορετικό τρόπο ζωής, πιο κοντά σε αυτό που η ίδια ήταν και σε αυτό που επιθυμούσε. Πολλοί θα χαρακτήριζαν αυτή τη συμπεριφορά εγωιστική. Άλλοι ειλικρινή και ανθρώπινη. Άλλοι κάτι άλλο. Ποια είναι η δική σας γνώμη;

Οι επιλογές μας δεν είναι πάντα συνειδητές ούτε και οι καλύτερες. Κάνουμε αυτά που μπορούμε εισπράττοντας το όφελος αλλά και πληρώνοντας το αντίτιμο. Δεν ζούμε σ’ έναν κόσμο ιδανικό, ο καθένας μας είναι φτιαγμένος από λάθη και ατέλειες. Δεν το ξέρουμε όμως εκ των προτέρων. Όπως λέει η μητέρα του Άρη και της Εύας, μερικές φορές «σκέφτεσαι πώς θα ήταν αν είχες κάνει την αντίθετη επιλογή. Αν έχασες μια μεγάλη ευκαιρία. Ίσως η ζωή να είναι τελικά μια σειρά από χαμένες ευκαιρίες. Ποιος μπορεί όμως να το ξέρει αυτό;»

Στο βιβλίο σας αναφέρεστε συχνά στις αναμνήσεις. Είναι αξιόπιστη η μνήμη; 

Ένα σημαντικό ζήτημα στο βιβλίο είναι το ζήτημα της μνήμης. Γιατί όποιος λέει μετάβαση, λέει χρόνος και κατ’ επέκταση μνήμη. Το μυθιστόρημα επανέρχεται συνεχώς στο θέμα αυτό. Ο πατέρας και η Εύα προτιμούν να βυθίσουν στη λήθη επώδυνα κομμάτια της ζωής τους παρόλο που η Εύα, ως βιολόγος εργάζεται για την αποκατάσταση της μνήμης σε ανθρώπους που πάσχουν από Αλτσχάιμερ. Η αυτιστική ξαδέλφη των παιδιών διαθέτει εκπληκτική μνήμη, ενώ απ’ την άλλη δεν μπορεί να κατανοήσει βασικά πράγματα. Όλοι αναρωτιούνται κατά πόσον η γιαγιά που πάσχει από άνοια, ξεχνάει ορισμένα πράγματα ή κάνει πως ξεχνάει. Όλοι ξέρουμε καλά πόσο επιλεκτική είναι η μνήμη και πόσο αλλοιώνεται ένα γεγονός από άνθρωπο σε άνθρωπο, αλλά και από μια ηλικία σε μια άλλη. Οι ήρωες αμφισβητούν την εγκυρότητα των αναμνήσεών τους, αλλά παράλληλα αναρωτιούνται ως ποιο σημείο είναι θεμιτό η επιστήμη να επέμβει στον ανθρώπινο εγκέφαλο, ανακατασκευάζοντας τη μνήμη.

Το ζήτημα της μνήμης όμως δεν εξετάζεται μόνο σε προσωπικό επίπεδο. Βλέποντας μια έκθεση φωτογραφίας στη Νότιο Γαλλία σχετική με τους πολέμους που έγιναν τα τελευταία πενήντα χρόνια, ο Άρης στέκεται σε μια ρήση του Πιερ Νορά: «Η μνήμη συνδέεται με τόπους, ενώ η Ιστορία με γεγονότα» και αρχίζει να επαναπροσδιορίζει τη σχέση του με τον κόσμο. Ένας μετανάστης, ο Σαμίρ, κρατάει στα χέρια του ένα κομποσκοίνι, δώρο της μάνας του πριν φύγει από τον τόπο του. «Αν μια μέρα, ξεχάσεις να φτιάξεις κόμπο, τότε θα έχεις ξεχάσει και τους δικούς σου», του λέει. Τι άλλο είμαστε τελικά από ένα σύνολο από μνήμες καταγεγραμμένες συνειδητά ή ασυνείδητα; Και τι τεράστιες καταστροφές γίνονται στον πλανήτη κάθε φορά που ξεχνάμε τις θηριωδίες του παρελθόντος, τον όλεθρο του πολέμου, τον αφανισμό των φυσικών πόρων.

«Τι άλλο είμαστε τελικά από ένα σύνολο από μνήμες καταγεγραμμένες συνειδητά ή ασυνείδητα; Και τι τεράστιες καταστροφές γίνονται στον πλανήτη κάθε φορά που ξεχνάμε τις θηριωδίες του παρελθόντος, τον όλεθρο του πολέμου, τον αφανισμό των φυσικών πόρων.»

Γιατί, όπως λέει ένας από τους ήρωές σας, «μεγαλώνοντας καταφεύγουμε σε κλισέ»;

Γιατί αφενός, όλοι μας θέλουμε να ανήκουμε κάπου, σε μια ομάδα, σ’ ένα κοινωνικό σύνολο και αφετέρου γιατί σταδιακά ανακαλύπτουμε ότι δεν είμαστε τόσο μοναδικοί όσο νομίζουμε και πως οι ίδιες εμπειρίες έχουν καταγραφεί αμέτρητες φορές στο παρελθόν και αναπαράγονται μέσω των κλισέ.

Πολύ συχνά στο βιβλίο σας κάνετε αναφορές σε μουσικά κομμάτια που συνοδεύουν το κείμενό σας τόσο ταιριαστά, ώστε ο αναγνώστης έχει την εντύπωση ότι την ώρα που διαβάζει ακούει παράλληλα ένα τραγούδι. Τι είναι για σας η μουσική;

Η μουσική είναι για μένα από τα ομορφότερα πράγματα στη ζωή. Πολύ παλιά μάλιστα, βρέθηκα μπροστά στο δίλημμα αν θα ασχοληθώ με τη μουσική ή τα γράμματα. Αντλώ απίστευτη απόλαυση ακούγοντας ένα κομμάτι και συνήθως προτιμώ να είμαι μόνη για να μη με περισπά τίποτα. Υπάρχει μια ασύλληπτη συμπύκνωση στη μουσική, η δυνατότητα να εκφραστεί το ανείπωτο μέσα σε μια σύντομη μουσική φράση. Η μουσική παραπέμπει σε αρχέγονες εγγραφές μέσα μας, σε ήχους της φύσης. Υπάρχει μεγαλύτερη αρμονία απ’ ό,τι στο τραγούδι της θάλασσας, σ’ αυτήν την περιοδική παλινδρόμηση του κύματος που σκάει στην ακρογιαλιά και αποσύρεται πάλι;

«Υπάρχει μια ασύλληπτη συμπύκνωση στη μουσική, η δυνατότητα να εκφραστεί το ανείπωτο μέσα σε μια σύντομη μουσική φράση.»

Δεν αφήνετε ασχολίαστο το Facebook και τα social media. Τι είναι για σας τα social media; Και ποια ανάγκη τα έχει καταστήσει τόσο δημοφιλή; 

Πέραν κάποιας χρησιμότητας όσον αφορά τη γρήγορη ενημέρωση ή ακόμα και επαγγελματική προώθηση, τις περισσότερες φορές, τα social media καλλιεργούν την ψευδαίσθηση της επικοινωνίας σε ανθρώπους όλο και πιο απομονωμένους. Νομίζουμε ότι έχουμε φίλους, νομίζουμε ότι μας διαβάζουν, ότι αρέσουν αυτά που λέμε, ενώ όλοι μας ξέρουμε ότι είμαστε παγιδευμένοι στη δικτατορία των likes. Σίγουρα υπάρχουν πολύ ενδιαφέροντα ποσταρίσματα αλλά και πόση ατέλειωτη σαβούρα! Πόση ακατάσχετη, ασήμαντη φλυαρία! Οι άνθρωποι έχουν ξεχάσει πόσο πολύτιμη είναι η σιωπή. Αν διαθέτω χρόνο, προτιμώ να διαβάσω ένα βιβλίο ή να συναντήσω έναν φίλο. Επίσης, δεν βλέπω τον λόγο να δημοσιοποιώ προσωπικά μου δεδομένα μη γνωρίζοντας πώς και από ποιον μπορεί να χρησιμοποιηθούν.

Η Τέχνη είναι ιδιαίτερα σημαντική για κάποιους από τους ήρωές σας. Ποιος είναι ο ρόλος της σήμερα,  σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον;

Η τέχνη μάς βοηθάει κατ’ αρχήν να κατανοήσουμε καλύτερα τον κόσμο γύρω μας αλλά και τον ίδιο μας τον εαυτό. Μπορεί να αποτελέσει σημαντική πηγή ενσυναίσθησης, παρηγορίας και απόλαυσης. Ταυτόχρονα, η τέχνη, με την πλάγια και διεισδυτική ματιά που ρίχνει στα γεγονότα, ανοίγει έναν διάλογο, θέτει υπό αμφισβήτηση, συνιστά μορφή αντίστασης σ’ έναν κόσμο που όλα – περιβάλλων χώρος, τρόπος ζωής, συμπεριφορές – εξομοιώνονται επικίνδυνα. Ωστόσο, σήμερα γίνεται συχνά και η ίδια ένα ακόμα καταναλωτικό προϊόν. Όπως λέει και ένας χαρακτήρας του βιβλίου, «η χρηματοδότηση και το πατρονάρισμα των καλλιτεχνών από ιδρύματα και οργανισμούς ακυρώνει την πράξη αντίστασης που κυοφορεί το έργο τέχνης. Η καλλιτεχνική πρακτική ενσωματώνεται στο σύστημα και νομιμοποιεί τους θεσμούς».

«(…) η τέχνη, με την πλάγια και διεισδυτική ματιά που ρίχνει στα γεγονότα, ανοίγει έναν διάλογο, θέτει υπό αμφισβήτηση, συνιστά μορφή αντίστασης σ’ έναν κόσμο που όλα – περιβάλλων χώρος, τρόπος ζωής, συμπεριφορές – εξομοιώνονται επικίνδυνα.»

Ολοκληρώνοντας την ανάγνωση του βιβλίου σας, είχα την αίσθηση ότι ακολουθούσε μια περίοδος αισιοδοξίας. Εκτός από τον έρωτα, που ενέπνευσε την αλλαγή στους πιο νέους ήρωές σας, υπάρχουν άλλες διέξοδοι αυτή την εποχή;

Η ίδια η νεότητα είναι κατ’ αρχήν μια τεράστια πηγή αισιοδοξίας. Όλα είναι πιθανά, όλα έχουν τη δύναμη και τη μαγεία της πρώτης φοράς. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι από τους νέους ανθρώπους έρχεται τις περισσότερες φορές η ανατροπή και το καινούριο. Γενικότερα πάντως, δεν θα μιλούσα για διεξόδους – όρος που παραπέμπει σε δυστυχισμένους ανθρώπους – αλλά για πηγές χαράς, και απ’ αυτές, ευτυχώς, η ζωή διαθέτει πολλές, όσο δύσκολη κι αν γίνεται συχνά. Οι δικοί μας άνθρωποι, τα δημιουργήματά μας – όποια κι αν είναι αυτά, ένα παιδί, ένα ωραίος κήπος, ένα έργο τέχνης –η ασύλληπτη μαγεία της φύσης είναι νομίζω κάποια απ’ αυτά που κάνουν τους ανθρώπους να εξακολουθούν να χαμογελούν, να ονειρεύονται και να ελπίζουν.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s